De vierde golf

De vierde golf

Deel 3 van de rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Strategisch Leiderschap aan de Nyenrode Business Universiteit op 5 april, 2017.
Door Prof. dr. Bob de Wit

Deel 3:

(lees ook deel 1 of deel 2)

We leven niet alleen aan het einde van de derde golf, maar ook aan het begin van de vierde: de digitale golf (4). Een korte uitleg van de term ‘vierde golf’ is gepast. Door economen wordt de huidige digitale transformatie veelal de vierde industriële golf genoemd (5). Het zou in dit geval gaan om een voortzetting van bijvoorbeeld water- en stoommachines, elektriciteit en massaproductie. De huidige digitale transformatie zou volgens hen geen aparte maatschappelijke golf betreffen, maar de voorzetting van industrialisatie als een vierde subgolf.

Er zijn ongetwijfeld goede redenen om digitale transformatie zo te begrijpen, maar daar staan argumenten tegenover die nu juist wijzen op het ontstaan van een aparte golf. De essentie is volgens mij dat een heel andere technologie de basis vormt, de machine versus de computer, en dat de gevolgen voor mens, economie en maatschappij fundamenteel verschillen. Ik beschouw digitalisering dan ook als een nieuwe maatschappelijke golf, die de industriële golf opvolgt, met als startdatum 15 november 1971. Toen introduceerde Intel namelijk de allereerste, commercieel verkrijgbare microprocessor ter wereld: de Intel 4004.

Dit is ongeveer 200 jaar na de veelgenoemde startdatum van de industriële revolutie in 1764. Cruciale verschillen met de industriële revolutie zijn het belang van werk en het belang van de mens in het arbeidsproces. Tijdens de industriële revolutie werd de mens een productiefactor, een human resource, en door de snelle groei van de industriële productie was elke mens nodig in het arbeidsproces. Volledige werkgelegenheid werd een maatschappelijk streven dat ook nog eens haalbaar leek. Mensen werden met hun gewerkte inkomen welvarend, en het nationale inkomen ging stijgen. Welvaart werd van een middel tot welzijn een doel op zich. Het werk was echter overwegend routinematig en de mens werd een menselijke robot zoals Charlie Chaplin in de film Modern Times verbeeldde. En bovenal ontstond er een stabiliserende middengroep van werkenden uit alle sociale klassen.

En nu wordt juist de basis van onze welvaart in de industriële golf, inkomen door werkgelegenheid van een stabiliserende middengroep, aangetast door de digitale revolutie. De werkende menselijke robots worden vervangen door technische robots, en routinematig werk wordt gerobotiseerd en geautomatiseerd. Dit effect kent u wel, het is al een decennium gaande in bijvoorbeeld de bankensector. Mogelijk denkt u daarom dat we het ergste nu wel achter de rug hebben. Helaas heb ik slecht nieuws voor u en mij. Diverse studies wijzen op het grootschalig verdwijnen van werkgelegenheid door digitalisering in de komende jaren. Het meest toonaangevend is de studie van Frey en Osborne in 2013 (6) van Oxford University, The Future of Employment.

De auteurs geven aan dat slechts 33 procent van de huidige werkgelegenheid in het onderzoeksgebied de Verenigde Staten veilig is en dat maar liefst 47 procent van het huidige werk groot gevaar loopt gedigitaliseerd te worden. De resterende twintig procent loopt een redelijk gevaar (7). De verwachting is dat deze percentages in Nederland iets minder negatief zullen zijn door een andere opbouw van het beschikbare werk, maar de trend is dezelfde (8).

Het argument dat daar nieuwe banen voor in de plaats komen is correct uiteraard, maar het relatieve aantal nieuwe banen is dramatisch veel minder. Dat is ook logisch want robots en computers nemen de arbeidsintensieve processen over en daar zijn maar weinig mensen voor nodig, en dan vooral een selecte groep hoogopgeleiden. De stabiliserende middengroep neemt in dit proces sterk af. In het industriële tijdperk was het verlies van banen ook dramatisch voor de betrokkenen, bijvoorbeeld in de Twentse textielindustrie en in de Limburgse kolenmijnen, maar het verdwijnen van oude werkgelegenheid werd altijd opgevangen door nieuw werk.

Op dit moment wordt de bestaande werkgelegenheid echter door robots en computers vervangen, en worden voor het nieuwe werk in het digitale tijdperk ook weer vooral robots en computers ingezet (9). Voor mensen blijft daarbij weinig werk over. Recent heeft een aantal Nederlandse wetenschappers nog een brandbrief gestuurd over de naderende effecten van robotisering. (10).

Het valt te verwachten dat de gevolgen van toekomstige werkloosheid groter dan ooit zullen zijn. Ten eerste zijn we gewend geraakt aan welvaart en ten tweede is de bevolking dramatisch toegenomen gedurende de industriële golf. In de 18e eeuw wisten honderd¬duizenden Nederlanders niet beter dan dat ze arm waren, maar nu zijn miljoenen mensen gewend aan welvaart. (11). Miljoenen mensen die hun verworvenheden verliezen en de toekomst vrezen vormen een politieke en maatschappelijke factor van belang.

(lees hier verder)

4. L. Floridi, The Fourth Revolution: How the Infosphere is Reshaping Human Reality, Oxford University Press, 2014.

5. Bijvoorbeeld Klaus Schwab, The Fourth Industrial Revolution, World Economic Forum, 2016.

6. C.B. Frey en M. A. Osborne, The Future of Employment, How susceptible are jobs to computerisation?, Oxford University, September 17, 2013.

7. In het onderzoek zijn meer dan 700 gedetailleerde beroepstypen bestudeerd, waarin zowel het soort werk dat wordt verricht als welke vaardigheden hiervoor nodig zijn. Daarbij zijn de factoren gewogen, en zijn de huidige obstakels die computerisatie belemmeren meegenomen. Zo is berekend in welke mate beroepen in de komende Jaren geautomatiseerd kunnen worden.

8.  Zie bijvoorbeeld J. Schattorie, M. Fransen, A. de Jong, B. Vennemann, De impact van automatisering op de Nederlandse Arbeidsmarkt, Deloitte, 2014.

9.  C. B. Frey, E. Rahbari, Technology at work: How the digital revolution is reshaping the global workforce, Oxford Martin School Working paper, 25 March 2016.

10. Open brief: T. Wilthagen et. al. Politieke visie dringend nodig om robotisering in goede banen te leiden, gepubliceerd door RTL Nieuws, 20 februari 2017.

11. De studie van de Britse historicus Ian Morris illustreert de bevolkingstoename, afgezet tegen wat hij de index van menselijke ontwikkeling noemt. Bron: I. Morris, Why the West Rules—For Now: The Patterns of History, and What They Reveal About the Future, Farrar, Straus and Giroux, 2010.