En nu al de eerste tekenen van de vijfde golf

En nu al de eerste tekenen van de vijfde golf

Deel 4 van de rede uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van hoogleraar Strategisch Leiderschap aan de Nyenrode Business Universiteit op 5 april, 2017.
Door Prof. dr. Bob de Wit

Deel 4:

(lees ook deel 1 of deel 2)

De gevolgen van hoge werkloosheid zullen enorm zijn, en niet alleen voor de mensen die werkloos worden. Onze in Bruto Nationaal Product uitgedrukte welvaart neemt af, en ook het met die welvaart gefinancierde welzijn komt onder druk, zoals het pensioenstelsel, het zorgstelsel, de ouderenvoorzieningen, en scholing voor iedereen. Dit maatschappelijke systeem wordt gestuurd en onderhouden door een groot corps ambtenaren, dat daarom ook zal moeten krimpen. De overheid wordt kleiner, een ontwikkeling die tot venijnige politieke discussies en maatschappelijke onrust zal zorgen.

Uit onverwachte hoek wordt naar een mogelijke oplossing voor de maatschappelijke gevaren van robotisering gewezen, namelijk door de als techno-optimist bekend staande mede-oprichter van Microsoft Bill Gates. “The robot that takes your job should pay taxes”, zegt hij. Voor de haalbaarheid van Bill’s advies is het wel van belang om een sluitende definitie van een robot te vinden. We kunnen echter met zekerheid zeggen dat ze geen paspoort of nationaliteit hebben, dus zal het bouwen van een muur geen optie zijn.

Maar de gevolgen van werkloosheid gaan nog verder. Het aantal faillissementen zal toenemen, de prijzen van onroerend goed zullen dalen, enzovoorts. De in het industriële tijdperk opgepompte economie zal leeglopen richting proporties die in het begin van het industriële tijdperk gebruikelijk waren, toen er voor weinigen werk was. Het gaat onrustig worden…

In een parlementaire democratie worden maatschappelijk onrustige wateren doorgaans door de politieke leiders bevaren. Maar ook hier is sprake van een instabiele situatie, en niet voor het eerst. Eeuwenlang zijn Nederlanders geleid door monarchen en in de tijd van de Republiek der Verenigde Nederlanden door regenten. In 1815 werd Nederland een koninkrijk, met Willem I van Oranje-Nassau als koning en opperbestuurder. In 1848 kwam het volk in opstand en kwam er een nieuwe grondwet. Het duurde nog tot het einde van de jaren 1860 dat politieke partijen betekenis kregen en pas in 1896 werden mensen door politieke partijen gekandideerd.

Ik wil hiermee zeggen dat ons politieke stelsel steeds zoekende is geweest naar stabiliteit, en bovendien dat de huidige democratische vorm pas iets meer dan 100 jaar bestaat. Dat is – afhankelijk van het gekozen beginpunt – hoogstens enkele procenten van het aantal jaren dat er geen parlementaire democratie was. Gaandeweg gingen partijen in de parlementaire democratie een achterban vertegenwoordigen die bestond uit diverse christelijke groepen, arbeiders en bestuurders.

Er werd onderscheid gemaakt tussen links en rechts, al dan niet met een christelijke grondslag. Er werd een balans nagestreefd tussen de belangen van arbeid (zoals de Partij van de Arbeid) aan de linkerzijde en de belangen van de bestuurders en het kapitaal aan de rechterzijde (zoals de VVD). Soms ging Nederland een beetje naar links en dan weer naar rechts, en steeds werd het een beetje minder christelijk. Het balanceren tussen de belangen van arbeid en kapitaal, kenmerkend voor het industriële tijdperk, is ook herkenbaar in vergelijkbare geïndustrialiseerde landen als Groot-Brittannië – Labour en Tories – en de Verenigde Staten – Democrats en Republicans.

Maar het onderscheid tussen links en rechts, en het vinden van een balans daartussen, is steeds minder zichtbaar en relevant. Ik denk dat dit verband houdt met de combinatie van het aanbreken van een nieuw maatschappelijk tijdperk, de maatschappelijke onrust die dit geeft, en het zoekgedrag van de politiek. Voor de laatste verkiezingen hebben zich 81 partijen gemeld voor 150 kamerzetels, en daarvan hebben 28 partijen zich gekwalificeerd.

Met partijnamen als de Partij voor de Dieren, 50PLUS, Geen Pijl, OndernemersPartij, de Burger Beweging, VoorNederland, Piratenpartij, Niet Stemmers, Lokaal in de Kamer, en Basisinkomen Partij, lijkt het alsof elke bevolkingsgroep zich wil laten vertegenwoordigen in het parlement. Het gaat kennelijk om het benadrukken van verschillen en met stemverheffing opkomen voor de belangen van dieren, ondernemers, ouderen, allochtonen, groenen, en vele andere maatschappelijke subgroepen. Boer Koekoek van de Boerenpartij was zijn tijd kennelijk te ver vooruit …

De recente verkiezingsuitslag, die door diverse partijen en commentatoren wordt uitgelegd als verschuivingen naar links of rechts, arbeid en kapitaal, kan ook anders begrepen worden, namelijk als de combinatie van het prioriteren van maatschappelijke thema’s en het vertrouwen uitspreken in bepaalde politici. Het lijkt er sterk op dat de Nederlandse bevolking geen balans meer kiest tussen partijen die de belangen van arbeid en kapitaal vertegenwoordigen, maar hun voorkeur uitspreekt voor de beste bewindspersoon voor economie, milieu, integratie, onderwijs, ouderen en zorg. Dat zou een overgangsfase kunnen betekenen van een indirecte partijen democratie naar een vorm van directe democratie (12). Ook in de politiek is het onrustig …

EN NU AL DE EERSTE TEKENEN VAN DE VIJFDE GOLF

De verregaande consequenties van digitalisering worden wel gevoeld, maar een nieuwe maatschappelijke balans is nog niet gevonden. De volgende revolutie is echter al begonnen. De toekomst zal uitwijzen of dit een vijfde golf wordt genoemd of de tweede subgolf van de vierde. Ik noem het kunstmatig leven, met als drijvende technologieën kunstmatige intelligentie en biotechnologie. De zichtbare start was in 1997, zesentwintig jaar na het begin van de digitale golf in 1971, toen wereldkampioen schaken Gary Kasparov werd verslagen door Deep Blue.

Weliswaar kent schaken heldere onveranderlijke regels en lijkt het daarom niet op de complexe wereld om ons heen, maar dit was slechts het begin. Ik sprak over dit fenomeen met jonge mensen. Het is voor hen moeilijk voor te stellen dat ook hun kansen op werk door dit soort ontwikkelingen zouden worden geraakt. Jongeren die bijvoorbeeld in de advocatuur willen werken, moeten lachen om het idee dat een computer het werk van een jurist zou kunnen overnemen. Toch is dit precies wat er aan de hand is. In 2016 deed IBM namelijk opnieuw van zich spreken, toen een Amerikaans advocatenkantoor een bijzondere jurist in dienst nam: ROSS.

ROSS is een virtuele jurist, gebouwd op Big Blue’s supercomputer Watson. Je kunt ROSS vragen hoe een zaak kan worden aangepakt (de strategie dus), vervolgens gaat ROSS op zoek naar alle relevante literatuur, jurisprudentie en vergelijkbare rechtszaken, leest de laatste uitspraken op het gebied van de casus, neemt andere uitspraken mee die de casus kunnen beïnvloeden, geeft op een begrijpelijke wijze de meest relevante suggesties om de casus aan te pakken, leert van alle feedback op zijn werkzaamheden en die van zijn klonen in andere advocatenkantoren, en wordt razendsnel beter. Hij doet dit alles in slechts een paar minuten. Dat is al snel een aantal jaren sneller dan een mens, onnoemelijk veel goedkoper, en ongetwijfeld een heel stuk beter. Wellicht komt het door mijn eigen subjectieve ervaringen met het rechtssysteem, maar ik zie alleen maar voordelen. Eindelijk komt de rechtsstaat in de praktijk dichtbij, en niet alleen in theoretische rechtsfilosofische verhandelingen.

Maar ook in andere sectoren waar de mens niet heel efficiënt is wordt kunstmatige intelligentie toegepast, en die ontwikkelen zich razendsnel. Het bedrijf Narrative Science bijvoorbeeld heeft software ontwikkeld met als naam Quill, dat in een paar seconden uitgebreide financiële rapporten maakt voor banken. Het legt ook razendsnel ingewikkelde verbanden, waar een klein leger mensen vele weken mee bezig zou zijn. De veelgehoorde bewering dat kunstmatige intelligentie in de kennisindustrie de plek gaat innemen van menselijke werkgelegenheid wordt door zulk soort voorbeelden wel aannemelijk. Deze afname van werkgelegenheid komt bovendien bovenop de afname die de digitale golf belooft te brengen.
In verreweg de meeste toepassingen is kunstmatige intelligentie gekoppeld aan big data. Deze koppeling is bijvoorbeeld handig voor het ontdekken van patronen in grote bergen data. Anders dan gewone computerprogramma’s, die van tevoren ingevoerde instructies opvolgen, ontdekt kunstmatige intelligentie zelfstandig verbanden tussen gegevens.

Bovendien leert kunstmatige intelligentie zichzelf om daarin steeds beter te worden, en doet dit in een razendsnel tempo. De wereldwijde koppelingen tussen alle kunstmatige intelligentie en alle big data op onze planeet plus het fenomenale geheugen van de computersystemen, plus de verwachte afnemende kosten van deze systemen in de toekomst, zorgen ervoor dat de concurrentiepositie van de werkende mens gaat kelderen ten opzichte van computers. Het ligt voor de hand dat in de vijfde golf de inzet van kenniswerkers als juristen, accountants en controllers sterk zal afnemen.

Aangezien ook al in de digitale vierde golf veel menselijke arbeid door computers en robots wordt vervangen, lijkt het erop dat de mensheid niet langer kan verwachten volledige werkgelegenheid te kunnen bereiken. Dat heeft gevolgen voor de wijze waarop de maatschappij in de huidige industriële golf is opgebouwd, namelijk dat werkende mensen hun inkomen besteden aan consumptie en luxe en dat middels een belastingstelsel de sociale kant van het maatschappelijk leven kan worden betaald en georganiseerd.

(lees hier verder)

12. Het zal even duren voordat de politiek het democratische systeem naar een nieuwe vorm zal brengen, als de gedachten van Ronald Plasterk in De Volkskrant van 20 maart 2017 post gaan vatten en de aandacht van politici gaan opeisen. Hij vindt het na de verkiezingen tijd voor een hergroepering op links, met een fusie tussen de PvdA, GroenLinks en liefst ook de SP. Het is een begrijpelijke uitspraak vanuit de industriële behoefte om te balanceren tussen links en rechts, maar niet vanuit de uitdagingen in het digitale tijdperk.